Sla het menu over en ga direct naar de content van deze pagina. Sla het menu over en ga direct naar zoeken.
Cordaid EN
Corona

10 vragen over corona, vaccinaties en de strijd tegen ongelijkheid

In de rush op vaccinaties tegen corona kopen rijke landen tot vijf keer meer in dan nodig is. Ten koste van anderen. “Immoreel en dom”, vindt Cordaid’s expert publieke gezondheidszorg Jos Dusseljee. “Niemand is veilig als niet iedereen veilig is. Daarom werken Cordaid’s coronateams de klok rond.” Dusseljee beantwoordt 10 vragen over corona, vaccinaties en de vaccinatieongelijkheid.

Al anderhalf jaar worstelt de wereld met het coronavirus. Hoe verschilt de ramp in Nederland van die in landen waar Cordaid werkt, zoals Zuid-Soedan, DR Congo of Afghanistan?
“In Nederland sterven mensen aan corona, zijn de besmettingscijfers zorgwekkend hoog en staat de IC-capaciteit en nu ook de reguliere zorg onder druk. Er dreigt een zwart scenario. Maar we zijn in staat om een geïntegreerde aanpak te financieren, zowel medisch als economisch. Dat gebeurt met fondsen en steunpakketten van miljarden euro’s, waar geen limiet aan lijkt te zitten. Het is zwaar, maar onze economie valt niet om en niemand sterft van de honger. Er is veel schade, veel verdriet, veel angst, veel woede. Maar grosso modo gaan we gewoon door.

Wij werken in landen die ver onderaan staan op de wereldreservelijst. Waar crises en rampen, vaak vergeten of onderbelicht in het Westen, de bodem wegslaan onder gemeenschappen.

 

“Globalisering maakt kwetsbaar en virussen reizen graag business class.”

 

In veel van die landen, zeker op het Afrikaanse continent, zijn de besmettingscijfers veel lager dan bij ons. De medische effecten  van het virus zijn vooralsnog minder groot dan bij ons. Er werden wel snel en rücksichtslos ingrijpende preventiemaatregelen getroffen. Net als bij ons ging alles op slot. Maar de economische gevolgen van de preventiemaatregelen raken mensen dan weer vele malen harder dan in Nederland. Meer armoede, meer honger, en dus ook meer gezondheidsrisico’s.

Niet overal op dezelfde manier, want er zit een wereld van verschil tussen bijvoorbeeld Zuid-Soedan en Ethiopië.”

Voordat we ingaan op de effecten van coronamaatregelen, waarom zijn de besmettingscijfers op het Afrikaanse continent relatief laag?
“Waar de economie is aangesloten op de wereldhandel, zoals in Zuid-Afrika, Kenia, Egypte en Marokko, zijn de cijfers veel hoger zijn dan in bijvoorbeeld de Centraal-Afrikaanse Republiek of Zuid-Soedan. Globalisering maakt kwetsbaar en virussen reizen graag business class.

Daarnaast spelen er andere factoren. Hoe armer een land, hoe minder capaciteit er is om te meten. We weten dat het virus er is, dat het in veel Afrikaanse landen minder om zich heen grijpt, maar we weten het niet precies. Betrouwbare data ontbreken. Al helemaal omdat veel besmettingen asymptomatisch zijn.

Leeftijd speelt ook een rol. Cordaid werkt in conflictlanden waar gemiddeld de 50% van de bevolking jonger is dan 15 jaar en 70% jonger dan 30. Ze zijn daardoor minder vatbaar en kwetsbaar.

Klimaat en cultuur zijn ook bepalend. Het leven in Ethiopië of de Centraal-Afrikaanse Republiek speelt zich veel meer buiten af dan binnenshuis. Qua preventie is dat een geweldig voordeel.

En tot slot, een pijnlijk voordeel: de grootste sterfte in de landen waar wij werken is die onder kinderen jonger dan vijf jaar. Wie de kaap haalt van de vijf, heeft al tientallen infecties overleeft, vaak zonder hulp van geneesmiddelen. Dan heb je een sterk afweersysteem.”

 

“In landen waar de scheiding der machten minder goed gereguleerd is werkt corona machtsmisbruik in de hand. En dat gaat echt een stukje verder dan een avondklok opleggen.”

 

Wat zijn de effecten van preventiemaatregelen, zeker in landen waar de voorzieningen tekortschieten?
“Laten we de wereld voor het gemak indelen in de rijke landen, de midden-inkomenslanden en de landen waar de meeste mensen alles moeten doen om te overleven. In categorie 1, waar ook Nederland in zit, ontwricht de pandemie het meest om de simpele reden dat er ook het meest te ontwrichten valt. Er hoeft maar 1 schip in het Suezkanaal vast te zitten en de haven van Rotterdam verliest tientallen miljoenen. Corona is zo’n schip en er is nog geen Boskalis om het virus weg te slepen.

Maar die landen uit categorie 1 hebben ook de miljarden om alle zeilen bij te zetten en zich aan te passen. Bijvoorbeeld met meedogenloos ellebogenwerk in de strijd om vaccins.

De tweede categorie heeft het misschien nog wel het lastigst. Denk aan landen als India en Brazilië. Het virus zaait er dood en verderf, de zorgsystemen kraken, de economie heeft zwaar te lijden. En voor het leeuwendeel van de bevolking – de armen – ontbreken alle sociale vangnetten.

Dan heb je de landen en regio’s waar al jaren een humanitaire crisis gaande is, zoals Zuid-Soedan of Oost-Congo. Grotendeels de landen waar Cordaid werkt. Die gaan door de pandemie van een acute crisissituatie over naar een next-level crisis, als dat mogelijk is. Door de lockdowns, grenzen die dicht gaan, lokale handel die stilvalt, is er nog minder dan er al was. Minder werk, minder eten, minder school.

Dat betekent nog meer de broekriem aantrekken, tot voorbij het allerlaatste gaatje. Maar ook meer. Meer kinderarbeid, meer ondervoeding, meer seksueel geweld. Nu al zie je dat in landen als Afghanistan, Zuid-Soedan en Jemen, voedselonzekerheid acuut is. Dat wil zeggen hongersnood zoals Europeanen die zich herinneren uit de tijd van Live Aid. Door conflict, door droogte en overstromingen. Maar ook door coronamaatregelen, die overal zorgen voor een flinke schep extra ellende.”

Hoe zit het met de harde hand van de overheid in tijden van corona?
“In veel landen waar we werken komt het maatschappelijk middenveld op voor de rechten en vrijheden van burgers. Ze verdedigen de democratische ruimte. Kritisch maar geweldloos. Je ziet dat in tal van landen overheden kritische burgers de mond snoeren onder het mom van coronapreventie. Er wordt harder opgetreden, meer op los geslagen. Burgerbijeenkomsten worden verboden of hard neergeslagen. Verkiezingen worden uitgesteld, niet toevallig omdat het de zittende macht goed uitkomt.

Kortom, in landen waar de scheiding der machten minder goed gereguleerd is werkt corona machtsmisbruik in de hand. En dat gaat echt een stukje verder dan een avondklok opleggen. Of andere zaken waar virusontkenners en complotdenkers in Nederland zich zorgen om maken. Het gaat om brute mensenrechtenschendingen.”

Hoe zwaar belast corona de zorgsystemen in de landen waar Cordaid werkt?
“Die belasting is van een totaal andere orde dan in Nederland. Om te beginnen zijn er zo goed als geen of zelfs totaal geen intensive care units in landen als Zuid-Soedan. Dus je kunt zeggen dat de IC-capaciteit niet wordt overbelast omdat die er gewoonweg niet of amper is. Overigens net zo min als de capaciteit om bijvoorbeeld kanker te behandelen.

Wat we wel zien is dat door corona de zorgvraag sterk achteruitgaat. Mensen durven niet meer naar het lokale gezondheidscentrum voor de behandeling van aids, tuberculose, voor zwangerschapscontrole, noem maar op.

Het Global Fund kwam recent met onthutsende cijfers, op basis van onderzoek in 32 landen, onder 502 gezondheidscentra in de periode van april tot september 2020. Een afname van hiv-testen met 41%, van verwijzing van potentiële TB-patiënten met 59%, van malariadiagnose met 31% en zwangerschapscontroles met 43%. Het gaat hier dus om levensbelangrijke preventieve zorg en behandelingen.

Mensen zijn bang voor besmetting door een gebrek aan goede voorlichting. Die angst is deels ook terecht. Het ontbreekt patiënten en zorgpersoneel aan beschermingsmiddelen, zoals mondkapjes, handschoenen, desinfectiemateriaal. In meer dan de helft van de onderzochte gezondheidscentra constateerde het Global Fund een tekort aan beschermende materialen.

Die terugval in de zorgvraag is heel zorgwekkend. En pijnlijk om te zien. In veel landen werken wij al decennia met succes aan betere en meer toegankelijke zorg. Dat mensen dan door corona minder snel gebruik maken van de zorg die we hebben helpen verbeteren, is een klap. Gelukkig slaan we al anderhalf jaar de handen ineen met duizenden gezondheidscentra in een tiental landen, met ziekenhuizen en met overheden om die coronaklap op te vangen.”

Wat doet Cordaid dan om landen als Zuid-Soedan, de CAR en Afghanistan, beter toe te rusten op de pandemie?
“In elk land waar we werken hebben we corona-actieteams die zowat de klok rond werken. In vluchtelingenkampen, in getroffen crisisgebieden, in alle uithoeken geven ze voorlichting en delen zeep, mondkapjes en ander protectie en hygiënemateriaal uit. Ze geven ook coronatraining, ondersteuning en beschermingsmateriaal aan zorgpersoneel. Meer dan 14,5 miljoen mensen in 13 landen kunnen zich nu beter beschermen tegen corona dankzij dat preventie- en voorlichtingswerk. Met name in Zimbabwe, Ethiopië, DR Congo en de Centraal-Afrikaanse Republiek.

 

“Landen en mensen die het minder hebben de hand reiken, is een kwestie van medemenselijkheid. Sommige mensen vinden dat een soft argument. Misschien piepen ze anders als ze beseffen dat solidariteit en keihard eigenbelang hand in hand gaan.”

 

Nog even los van het gegeven dat we vaak al jaren met geld en kennis bijdragen om zorgsystemen in die extreem achtergestelde landen overeind te houden en te verbeteren. Op die basis bouwen we nu, midden in de coronastorm, verder.

In al die landen heeft Cordaid een stevige reputatie op het vlak van gezondheidszorg. We hebben de mensen, de partnerorganisaties en de logistieke middelen om binnen twee weken vaccinatiecampagnes uit te rollen. Om overal de spuitjes, de naalden en de vaccins te krijgen. Om overal veilig te prikken, ook waar in risicovolle en afgelegen gebieden. Dat doen we al jaren voor miljoenen mensen in de strijd tegen hiv/aids en tuberculose. Voor coronabestrijding en -vaccinatie bouwen we gewoon verder op die bestaande infrastructuur.”

COVID-19 vaccinsIn Zuid-Soedan houden mensen voldoende afstand in de wachtrij bij een voedseldistributie. Beeld: James Jok/Catholic Relief Services

Dat gaat vooral over gezondheidszorg. Wat doet Cordaid om de economische en maatschappelijke gevolgen van de pandemie het hoofd te bieden?
“Al ons werk helpt mensen direct of indirect om corona en de maatregelen ertegen te overleven. Al onze programma’s hebben we aangepast aan de realiteit van de pandemie. Door zelf coronaproof te gaan werken, door tijdens lockdowns laissez-passers te regelen voor hulpverleners.

Toen scholen de deuren sloten, werkten we mee aan alternatief onderwijs, bijvoorbeeld via radio-uitzendingen. Onze krediet- en investeringsprogramma’s stellen boeren en ondernemers beter in staat om coronaklappen op te vangen.

Op plekken waar spanningen en repressie toenemen onder het mom van corona, steunen we burgerorganisaties in hun strijd voor democratie, inspraak en dialoog.

Onze noodhulp biedt letterlijk levensreddende hulp voor mensen die, naast natuurrampen en gewapend conflicten, ook corona voor hun kiezen krijgen.”

Waarom is het toch belangrijk om ook te prikken in de landen waar Cordaid werkt, ook al zijn de besmettingscijfers er laag?
“Corona is overal en zonder bescherming verspreidt het virus zich alleen maar verder. Bovendien, laag is relatief. In landen als Irak en Afghanistan, waar we ook werken, grijpt het virus wel degelijk om zich heen.

Waarom ook vaccineren in landen als Zuid-Soedan? Ook daar sterven mensen aan corona, ondanks de lage cijfers. Ook zij verdienen bescherming. Juist zij. Ze krijgen altijd al grootste klappen en de minste aandacht.

Je ziet, op een meer macroniveau, dat corona ontwikkelingsprocessen in de kiem smoort. Ook in landen die veel vooruitgang boeken, zoals Kenia. Wil je dat tegengaan, dan moet je corona bestrijden, werken aan preventie en dus ook vaccineren.

Landen en mensen die het minder hebben de hand reiken, is een kwestie van medemenselijkheid. Sommige mensen vinden dat een soft argument. Misschien piepen ze anders als ze beseffen dat solidariteit en keihard eigenbelang hand in hand gaan. De wereld is een dorp, één groot handelsknooppunt. In elke telefoon zit een stukje Congo. Wereldwijd is een recordaantal mensen op de vlucht. Migratie, gedwongen en vrijwillig, is niet te stoppen. Sterker nog, verplaatsing is waar de wereld op draait, en het virus lift mee. Als je niet zorgt dat mensen zich overal tegen het virus kunnen vaccineren, dan ben je nergens veilig.

Als je niet overal prikt voorkom je nooit dat er voortdurend nieuwe coronavarianten opduiken. Zoals in Brazilië en India. Die gaan rond en bereiken ook Nederland, met alle problemen van dien. Samengevat: niemand is veilig zolang niet iedereen veilig is.”

In veel westerse landen komen de vaccinatiecampagnes, na een rommelige start, flink op stoom. Andere delen van de wereld zijn nog lang niet aan de beurt. Hoe groot is de vaccinatieongelijkheid eigenlijk?
“Landen als Canada en het Verenigd Koninkrijk hebben tot vijf maal het aantal vaccins ingekocht dan eigenlijk nodig is. Die dekken zich overmatig in. De armste landen in de wereld moeten mogelijk nog een paar jaar wachten voor ze aan de beurt komen. Ze moeten het stellen met wat overblijft. Met restanten.

Overigens zit de ongelijkheid niet enkel in de vaccinaantallen. De vaccins die nu op de markt zijn werden in een recordtempo ontwikkeld. Dat gaat niet zonder testkandidaten. Heel veel van die kandidaten kwamen uit landen die het nu moeilijk hebben om aan de vaccins te komen, zoals India en Zuid-Afrika.

 

“Die commerciële belangen worden alleen maar groter. Corona blijft onder ons. Nu al zijn ze in de VS bezig met de planning van een derde Pfizerprik om de weerbaarheid op peil te houden. Om het flauw te zeggen: coronavaccins worden vaste prik.”

 

Overigens pleit ik ervoor dat landen als Kenia en andere Afrikaanse landen met voldoende medische en farmaceutische infrastructuur, zo snel mogelijk steun krijgen om coronavaccins te produceren zoals al in India. Het is het begin van het einde van structurele afhankelijkheid en vaccinatieongelijkheid.

Vaccins zoals die tegen corona horen gemeenschappelijk goed te zijn. Niet een product waarvan de verdeling wordt bepaald door marktwerking en geopolitiek. Ze moeten beschikbaar en betaalbaar zijn voor de hele wereld. Pas toen aidsmedicijnen patentvrij werden, kwam de bestrijding van dat dodelijke virus goed op gang. Ook voor corona geldt: de bestrijding ervan is te belangrijk voor de wereldgemeenschap om die over te laten aan commercie en slimme deals.

Die commerciële belangen worden alleen maar groter. Corona blijft onder ons. Nu al zijn ze in de VS bezig met de planning van een derde Pfizerprik om de weerbaarheid op peil te houden. Om het flauw te zeggen: coronavaccins worden vaste prik. Hoe sneller we zorgen dat iedereen ze overal in de wereld kan krijgen, ook de allerarmsten, hoe beter. Gezondheid mag niet afhangen van koopkracht en winstbejag.”

Corona vaccinatiesConsolee Ingabire, een 43-jarige Rwandese boerin, houdt zich goed aan de coronarichtlijnen. Beeld: Maddie Andresen/Catholic Relief Services

Koopt Cordaid zelf ook vaccins in?
“Nee, wij doen niet aan inkoop. Op het wereldtoneel zijn we niet groot genoeg om dat effectief en efficiënt te doen. Het is ook niet onze rol. Je hebt grote spelers, zoals Covax en de EU, die vaccins inkopen voor landen die door gebrek aan middelen en geopolitieke macht niet aan de bak komen op de keiharde farmaceutische markt. Degenen die dat doen moeten meer middelen krijgen, want het blijft vooralsnog ver beneden de maat.

Wat wij wel kunnen is zorgen dat vaccins bij de mensen komen en dat ze veilig geprikt worden, precies in de landen en gebieden binnen die landen die altijd buiten de boot vallen. Ik heb het over grootschalige en logistiek heel uitdagende vaccinatiecampagnes. Van Afghanistan tot in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Van de hoofdstad tot in de kleinste dorpen. Van oorlogsgebied tot plekken waar natuurrampen de samenlevingen en gemeenschappen op z’n kop zetten. Onze ervaren teams en partners doen al anderhalf jaar allerlei preventiewerk. Ze staan in de startblokken om ook te gaan prikken.”