Sla het menu over en ga direct naar de content van deze pagina. Sla het menu over en ga direct naar zoeken.
Cordaid EN
Gezondheidszorg

“Ik zie ze nog, die begrafenisfiles” Wat leert 40 jaar aidsbestrijding ons in de strijd tegen corona?  

40 jaar geleden begon de aidsepidemie. En de strijd tegen het virus. Twee collega’s maakten het van dichtbij mee in het epicentrum van de crisis: het Afrikaanse continent. “Sneltesten waren er niet. Bloedstalen gingen van Oeganda naar Nederland.” Op Wereldaidsdag nemen ze ons mee naar toen. En trekken lessen voor vandaag.

AIDS 2018
Met steun van het Global Fund levert Cordaid aidsmedicatie in alle steden en uithoeken van de Democratische Republiek Congo. © Cordaid/D Productions

In de jaren ’80 stuurde Nederland jaarlijks nog honderden zorgprofessionals naar Afrika. Om er te werken in ziekenhuizen en mensen op te leiden. Artsen, verpleegkundigen en paramedici. Het katholieke Memisa, één van de voorlopers van Cordaid, stond erom bekend. En ook het protestantse ICCO, nu samengegaan met Cordaid, stuurde Nederlandse artsen uit. Het waren andere tijden.

 

“Ik zie nog al die stukjes gekleurd wc-papier wapperen en wegwaaien in de harde wind. Zo versierden ze de graven.”

 

Jos Dusseljee is Cordaid’s gezondheidsexpert. Met ziekenhuizen en overheden in landen als Zimbabwe en Oeganda werkt hij aan de verbetering van zorgsystemen. In de jaren ’80 en ’90 werkte hij voor Memisa in ziekenhuizen in Kenia, Oeganda en andere landen in Oost-Afrika. Christina de Vries, expert op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid, werkte in die tijd voor ICCO/ Kerk in Actie. In diezelfde periode werkt ze als tropenarts in ziekenhuizen in Afrika, onder meer in Nigeria.

‘Er gebeuren rare dingen’

Begin jaren ’80 ontving Memisa berichten van uitgezonden artsen. ‘Er gebeuren rare dingen. Sterftecijfers schieten omhoog en we weten niet waarom’. De medisch directeur van Memisa, Tom Puls, gaat daarop met een lading bloedstalen van Oeganda naar Nederland. Onderzoeksresultaten zijn duidelijk. Aids.

Het duurde een tijd voor artsen de nieuwe ziekte leerden herkennen. “Ik herinner me dat er pas op een tropencursus in 1985 echt aandacht werd besteed aan hiv en aids”, aldus Jos. Dat was ook het jaar waarin Jan van den Hombergh, Nederlandse arts in Tanzania, de eerste twee aidspatiënten rapporteert in Memisa Nieuws.

Nigeria, 1988, Christina de Vries aan het werk als tropenarts. “Hier sta ik met Ayuba, één van mijn operatie-assistenten. We hadden nog geen wegwerpmaskers en -handschoenen. Onze OK-kleding werd steeds weer gewassen, gesteriliseerd en herbruikt. Ook hadden we shutters voor de ramen van de operatiekamer, die we tussen de operaties door open zetten voor frisse lucht. Toch had ik daar minder post-operatieve infecties dan in Nederland.” © C. de Vries

“Het was benauwend en risicovol, in die tijd, om als arts uitgezonden te worden. Hiv testen, ze bestonden niet of waren veel te duur. Sneltesten al helemaal niet. Er was geen behandeling. We hebben nog tot 2000 moeten wachten op een combinatie van medicijnen die goed werkte”, weet Christina. “Handschoenen en operatiekleren werden nog gewassen, spuiten gerecycled”, geeft Jos aan.

Barre omstandigheden

Hoe risicovol blijkt wel als Henk Engel, Memisa arts die onder de meest barre omstandigheden een ziekenhuis runt in Kenia, besmet raakt in 1987. Tijdens een operatie snijdt hij zich in de hand en raakt besmet met hiv. Achteraf bleek zijn patiënt hiv te hebben. Een beroepsongeluk dus. Behandeling in Nederland, met het dan net geregistreerde medicijn AZT, slaat niet aan. In 1992 overlijdt Henk Engel aan aids.

 

15 jaar duurt het voor er, ook voor patiënten in Afrika, goed werkende en betaalbare medicijnen beschikbaar zijn. 15 jaar.

 

Jos, die met hem heeft gewerkt in het missieziekenhuis in Kenia: “Dat fatale operatie-incident kwam er niet zomaar. De werkdruk van artsen in onderbezette en ondergefinancierde Afrikaanse ziekenhuizen is gigantisch. Artsen deden vaak tien bevallingen op een dag, nog naast operaties.”

Christina, die jaren eerder met Henk Engel had gestudeerd: “Henk heeft toen hij ziek was een enorm belangrijke strijd gevoerd tegen stigma, discriminatie en vernedering van hiv-positieve mensen. Hij was één de eersten die openlijk over zijn eigen ziekte durfde te praten. Die hiv-gerelateerde arbeidsrisico’s in het ziekenhuis op de agenda zette. Hij hamerde op veiligheid en bescherming van zorgpersoneel. Op betere medische verzekeringen, want uitgezonden artsen konden zich toen niet verzekeren tegen hiv/aids.”

15 jaar duurt het voor er, ook voor patiënten in Afrika, goed werkende en betaalbare medicijnen beschikbaar zijn. 15 jaar. En terwijl medici grip proberen te krijgen op de nieuwe ziekte, ‘coping in the dark’  noemt Jos het, slaan aids, stigma en uitsluiting genadeloos toe.

Aids slaat gapende gaten

De wereld heeft geen antwoord. In landen als Malawi, Oeganda, Zuid-Afrika, maar ook Nigeria, lopen besmettingscijfers onder volwassenen op tot 30% en meer. Het virus decimeert een deel van de bevolking. Eind jaren ’90, in Malawi, waren weeskinderen gezinshoofd in 10% van de huishoudens. In Zuidelijk Afrika moesten Granny Programmes grootmoeders helpen om de volle zorg van hun kleinkinderen op zich te nemen.

Jos Dusseljee op bezoek bij het medisch team van een gezondheidscentrum in Tapourou, in de Centraal Afrikaanse Republiek.

Er komen dodenfiles. “Ik zie me nog staan op een kerkhof in Lusaka, Zambia. Omringd door velden vol verse graven, allemaal van mensen onder de dertig. Rijen van tientallen begrafenisstoeten achter elkaar. Ik zie nog al die stukjes gekleurd wc-papier wapperen en wegwaaien in de harde wind. Zo versierden ze die graven. Je werd bedolven onder het wc-papier.”

In 1996 financiert Christina een vrieskastenproject in Kenia. “Dat was voor opbaringscentra, om lijken langer te kunnen bewaren en begrafenissen op één dag van de week te laten plaatsvinden. Mensen moesten op een gegeven moment bijna elke dag naar een begrafenis, ze konden hun werk niet meer doen. Kranten stonden vol overlijdensberichten. En nergens iets over aids.”

 

“Ze lagen overhoop met zonde en ziekte en ze wilden niets doen aan aidspreventie.”

 

In sommige Afrikaanse landen keldert de levensverwachting met 10, soms 20 jaar. Sterfte door aids slaat gapende gaten in de zorg, in het onderwijs, in hele economieën. Als Christina in 2005 terugkeert naar het ziekenhuis in Nigeria waar ze in de jaren ’90 had gewerkt, ontmoet ze alleen oudere collega’s. “Alle jongeren die ik had opgeleid waren overleden aan aids.”

Zonde, ziekte, en ontkenning

De Katholieke Kerk wuift de ziekte lang weg en ontkent wat er gebeurt. De link met seksualiteit bracht religieuze leiders in grote verlegenheid. ‘Echte christenen zijn trouw en kunnen geen hiv krijgen’, of ‘goeie moslims kunnen geen aids krijgen’, was de redenering. “Ze lagen overhoop met zonde en ziekte en ze wilden niets doen aan aidspreventie”, zegt Christina. “Priesters bleven maar preken over seksuele onthouding, abstinentie. En dat terwijl veel jonge priesters een burnout kregen omdat ze alleen maar uitvaartmissen bleven doen terwijl ze ook andere dingen wilden doen.”

 

Er kwamen wel antwoorden. Het kostte alleen jaren. En 36 miljoen doden.

 

ABC was toen hét mantra: abstinence, be faithful, en, in laatste instantie, condoms. “Vaak was het ABCD, met een D erachteraan van ‘or death will follow‘. Maar de enige echte bescherming, condooms, mocht van de Kerk niet worden genoemd. Die totale ontkenning heeft heel veel schade berokkent”, aldus Jos. “Pas veel later is de Kerk zich gaan inzetten voor aidspatiënten in hun laatste levensfase, voor aidswezen en andere nabestaanden.”

Aids, een chronische ziekte

Vandaag is de grote aidspandemie over haar hoogtepunt heen. De grote schokgolf is voorbij. Nee, er is geen vaccin. Maar combinatietherapie werkt. De farmaceutische industrie ging door de knieën, prijzen van medicijnen gingen omlaag en zijn vandaag een fractie van wat ze ooit waren. Behandeling van aids is, ook in Afrika, onderdeel geworden van de reguliere zorg. Aids is een chronische ziekte geworden. Je kunt er oud mee worden.

Personeel van partnerorganisatie PASCO test een sekswerker op hiv in Kinshasa, DR Congo. © Cordaid/Lindsay Murray

Dus de wereld vond antwoorden. Ook in Afrika. Dankzij de duizenden en duizenden Afrikaanse artsen en verplegers, en de uitgezonden tropenartsen die stug doorwerkten, vaak tot het bittere einde. Dankzij grote programma’s en investeringen van de VN en het Global Fund van Bill en Melinda Gates. Dankzij mensen als Joep Lange, de vooraanstaande Nederlandse aidsdeskundige die omkwam bij de MH17 ramp. En dankzij miljoenen aidspatiënten zelf, die hun strijd om te overleven omsmeedden tot een strijd tegen stigma en een strijd voor lotgenoten. Zoals Clarisse Mawaki in Kinshasa.

Er kwamen antwoorden. Het kostte alleen jaren. En 36 miljoen doden.

Nog steeds overlijden mensen aan aids, vooral in Afrikaanse en Aziatische landen. Vorig jaar nog 680.000. Daarom blijft Cordaid werken aan preventie van hiv-verspreiding en het toegankelijk maken van aidsmedicatie voor iedereen die het nodig heeft. In DR Congo doen we dat met steun van het Global Fund against Aids, TB, and Malaria. Tot in de verste uithoeken van een land zo groot als Europa, zoals je in dit filmpje kan zien.

Accepteer marketing cookies om dit item te bekijken of bekijk het op het desbetreffende externe plaform.

‘We gaan door tot we aids hebben overwonnen’

Christina licht toe hoe Cordaid vandaag werkt aan aidsbestrijding. “Nu werken we anders dan toen aan de preventie en behandeling van aids. In landen als DR Congo en Oeganda is dit werk onderdeel van een veel bredere campagne voor de seksuele, reproductieve en andere basisrechten van jongeren. De strijd tegen ongewenste zwangerschap, tegen schooluitval zit daar ook in. Het recht op seksuele voorlichting, op zelf kunnen beslissen over je lichaam, om zelf keuzes te maken over je seksualiteit. We zorgen dat jongeren erover kunnen praten, naar een instantie kunnen gaan waar ze écht worden gehoord. Waar het normaal is om te praten over voorbehoedsmiddelen, juist in landen waar nog zo verschrikkelijk veel taboes heersen. Daar zetten we ons voor ons in.”

 

“Die reflex in het begin van veel mensen, ook overheden, dat het gaat om ‘anderen’, en vooral niet om ‘ons’. Dat zag je bij hiv, dat zie je bij corona.”

 

En natuurlijk ondersteunen we nog steeds honderden en honderden gezondheidscentra op het Afrikaanse continent, waar mensen terecht kunnen voor betaalbare professionele zorg. Ook aidsmedicatie. “Dat doen we al decennia. En dat blijven we doen tot we aids hebben overwonnen”, zegt Jos.

Aids en corona: parallellen en lessen

Wat leert 40 jaar aidsbestrijding ons in de strijd tegen dat nieuwe wereldwijde virus, corona? Corona is natuurlijk geen SOA. Het is minder dodelijk. Het stigma is minder. Of anders. Maar kunnen we lessen trekken?

“Ik zie eerder paralellen”, zegt Christina. “Ik herken fases. Eerst de schok, dan de ontkenning. Die reflex in het begin van veel mensen, ook overheden, dat het gaat om ‘anderen’, en vooral niet om ‘ons’. Je ziet dezelfde moeilijkheid om voorlichting te geven aan mensen die de pandemie ontkennen. Die ontkennen dat ze zelf kunnen bijdragen of bijdragen aan de verspreiding van het virus. Dat zag je bij hiv, dat zie je bij corona. Uit angst voor hiv sloten veel landen hun grenzen. Ook dat zie je nu gebeuren.”

Christina de Vries met andere zorgprofessionals en aidsactivisten in Toronto, 2006. “We hadden met 30 partners van Cordaid en ICCO een pre-conferentie georganiseerd op de Internatiol Aids Conference. Natuurlijk liepen we ons de grote Stop Aids mars.” © C. de Vries

“Wat je toen zag en ook nu weer is de enorme overbelasting van de zorg. Iedereen kijkt ernaar, ziet het gebeuren, en niemand weet er adequaat mee om te gaan. ‘Harder werken’, ‘meer inroosteren’ of ‘het gaat wel over’, is dan de boodschap die je hoort. Of er komt applaus voor zorgmedewerkers. Lief, maar je hebt er weinig aan als velen onder hen zelf ook ziek worden.”

Heb ambitie en werk samen

“Heb ambitie, durf te dromen. Dat is een les die de lange weg van de aidsbestrijding ons vandaag kan leren”, vervolgt ze. “Iedereen verklaarde Joep Lange voor gek, met de ambities die hij de medische wereld voorlegde. ‘Adequate behandeling van 3 miljoen aidspatiënten vóór 2003. Vijf miljoen in 2005, 20 miljoen in 2010’. En dat werkte. Dus pak het groots aan. Bill en Melinda Gates kwamen met miljarden voor de wereldwijde strijd tegen aids, toen UNAIDS nog een kantoortje was met een mens of acht. ”

“En werk wereldwijd samen, over grenzen heen. Durf je te verbinden met anderen. Want alleen samen kunnen we ieder virus overwinnen.”

 

(Tekst en interviews door Frank van Lierde)