Sla het menu over en ga direct naar de content van deze pagina. Sla het menu over en ga direct naar zoeken.
Cordaid EN
Veiligheid en recht

Interview: werken aan veiligheid en recht in conflictgebied

In de Democratische Republiek Congo werkt Cordaid aan betere politie- en justitiediensten op lokaal niveau. “Zo bestrijden we corruptie en machtsmisbruik en vergroten we het vertrouwen tussen burgers en hun overheden”, zegt Cordaid-expert Nikki de Zwaan.

Nikki werkt aan veiligheid en toegang tot recht in fragiele en conflictrijke regio’s. Dat doet ze onder andere met geld van het Cordaid Innovatiefonds. In dit interview vertelt ze meer over haar werk.

Voor we duiken in wat jij doet, wat is precies het innovatiefonds van Cordaid?

“Een potje met geld voor slimme ideeën om bestaande dingen beter te doen of om nieuwe oplossingen uit te proberen. Het fonds bestaat nog niet zo lang. Onlangs zijn de eerste twee voorstellen door de selectie gekomen, na een strenge beoordeling, ook door mensen buiten Cordaid. Mijn voorstel zat daarbij.”

Jij houdt je bezig met veiligheid, justitie, het tegengaan van machtsmisbruik en het vergroten van vertrouwen van burgers in hun overheid. Complexe en gevoelige onderwerpen. Kun je er iets meer over vertellen?

“Dan beperk ik me even tot Oost-Congo, waar ons programma voor veiligheid en recht al lang loopt. In die regio voeren milities en regeringen al decennia lang een bloedige machtsstrijd. Daarbovenop is er een nationale politieke en electorale crisis die het hele land raakt, ook het oosten. Na de recente presidentsverkiezingen zijn de spanningen hoog opgelopen.

“Een agent verdient zo’n 50 euro per maand – áls salarissen al worden uitbetaald. Om rond te komen heeft een gezin minimaal 150 euro nodig.”

Die grote crises en conflicten krijgen we niet zomaar opgelost. Maar wat we wel doen is werken aan verandering van onderop. Dat doen we door prestatiecontracten aan te gaan met lokale politiediensten, rechtbanken en overheden. Want wat zijn de eerste contactpunten van burgers als het gaat om veiligheid en recht? Niet de ministers, politieke of militaire leiders, maar de agent in de straat, de lokale ambtenaar, de justitiemedewerker die je dossier als eerste behandelt. Daar klop je aan als je slachtoffer bent van geweld of onrecht. Als je ze tenminste vertrouwt.

En daar wringt de schoen. Agenten eisen geld bij illegale wegversperringen. Rechtbanken traineren of blokkeren zaken als je niet onder de tafel betaalt. Verdachten blijven vele malen langer in voorarrest dan wettelijk is toegelaten. Familieleden die voedsel willen brengen – want de gevangenis zorgt niet voor eten – moeten eerst geld betalen om dat te mogen doen.

Nikki op werkbezoek bij het politiemanagement op het eiland Idjwi (Zuid-Kivu, DR Congo).

 

Die vormen van corruptie en wangedrag pakken we aan door samen te werken en contracten aan te gaan met de lokale politie, justitie, overheden en lokale maatschappelijke organisaties.”

Hoe doen we dat?

“Bij corruptie speelt armoede een belangrijke rol. Veruit de meeste agenten willen graag goed hun werk doen, maar kunnen dat niet omdat ze slecht zijn uitgerust, slecht zijn opgeleid en vooral zwaar worden onderbetaald.

Hetzelfde geldt voor justitiemedewerkers en andere ambtenaren. Een agent verdient zo’n 50 euro per maand – áls salarissen al worden uitbetaald. Om rond te komen heeft een gezin minimaal 150 euro nodig. Is het dan zo vreemd dat mensen in uniform een wegversperring opwerpen en eraan proberen te verdienen?

“Wat we ook nagaan en belonen: behandelt de politie je aangifte, respecteren kantoren hun openingsuren, worden vrouwelijke verdachten gefouilleerd door politievrouwen?”

Met relatief kleine bonussen belonen we goed gedrag – gedrag dat de veiligheid en het rechtsgevoel van burgers vergroot. Positieve resultaten kopen we als het ware in. Die bonussen én de trainingen die we geven verkleinen de drijfveer tot corrupt gedrag.”

Kan de Congolese overheid dan niet zorgen voor betere salarissen?

“Zeker, dat moet ook. Maar om dat structureel voor elkaar te krijgen zou je in heel het land de politieke instabiliteit, de gewapende conflicten en de corruptie moeten hebben opgelost. Daar wordt op diverse fronten aan gewerkt, onder druk van de internationale gemeenschap.

De realiteit is echter dat dat tergend traag gaat. Intussen blijft de straatarme bevolking, waaronder ook al die lagere ambtenaren, de dupe van misstanden. Daarom werken we aan verandering van onderop.”

Walungu, Zuid-Kivu. Voorlichtingsbijeenkomst voor vrouwen rond thema’s recht & veiligheid. (© Cordaid)

 

Je had het over positieve resultaten inkopen en prestatiecontracten met politiediensten en rechtbanken. Wat betekent dat concreet?

“We betalen diensten op basis van resultaatindicatoren. Een paar voorbeelden: in sommige onrustige gebieden patrouilleert de politie niet meer, waardoor de rechtsorde alleen maar verder afneemt. Doen ze dat nu wel, dan krijgen ze van ons een vooraf afgesproken bedrag.

We belonen rechtbanken en justitiediensten als ze zaken zonder vertraging behandelen, wettelijke detentietermijnen respecteren en aantoonbaar gendergelijkheid nastreven.

Wat we ook nagaan en belonen: behandelt de politie je aangifte, respecteren kantoren hun openingsuren, worden vrouwelijke verdachten gefouilleerd door politievrouwen, vragen ze aan het loket geen steekpenningen?

Al die zaken gaan we nauwkeurig na, met een netwerk van lokale maatschappelijke organisaties. Zo hebben we tientallen indicatoren die de kwaliteit en de toegankelijkheid van justitie, politie en bestuur in het dagelijks leven van mensen verbetert.”

Wat doen die diensten met het extra geld?

“Ze betalen bonussen aan personeel dat goed presteert en gebruiken het om het functioneren van de lokale politie en justitie te verbeteren. Bijvoorbeeld om benzine te betalen voor patrouilles of papier voor aangifteformulieren, zaken waar ze anders geen geld voor hebben. Ze investeren in betere infrastructuur. Bijvoorbeeld de bouw van de aparte cel voor vrouwen.

Want geloof het of niet, in Oost-Congo gaan verdachte of veroordeelde mannen en vrouwen nog vaak samen in één cel. Er is vaak al niet genoeg geld voor één goede cel, laat staan voor twee. Wat het seksueel geweld tegen vrouwen, dat al zulke epidemische vormen aanneemt in Congo, alleen maar in de hand werkt. Een aantal diensten waar we mee werken heeft inmiddels celblokken voor vrouwen gebouwd. Dat zijn zaken die echt een verschil maken.”

Met hoeveel politiediensten, rechtbanken en lokale overheden werken we op deze manier?

“We werken in Congo met acht politiebureaus, acht lokale rechtbanken en openbaar ministeries, twee hogere rechtbanken en zeven lokale overheidsinstanties. En op het allerlaagste bestuurlijke niveau met vier traditionele chiefs.”

Kantoor van de administratieve overheid in Djugu (Zuid-Kivu). Deze overheid krijgt steun van Cordaid om burgers beter te beschermen.

 

Zorgt dit echt voor verandering in een land waar de problemen zo gigantisch zijn?

“Het zorgt voor verandering in de dorpen en wijken waar we dit doen. Niet alleen door onze financiële prikkels, ook door de coaching en trainingen die wij geven aan mensen van justitie, ambtenaren en agenten. Die gaan over mensenrechten, gender, transparantie, goed bestuur. Bonussen, begeleiding en trainingen vormen één pakket. De trainingen worden vooral gegeven door Congolese professionals uit het maatschappelijke middenveld waar we mee samenwerken. Die samenwerking is op zich al een vernieuwing en versterkt het vertrouwen tussen Congolese burgers en hun overheden.

“We gaan kijken of en hoe we ons werk in Oost-Congo kunnen uitbreiden naar Sierra Leone en Noord-Irak.”

Verandering heb je op allerlei niveaus. Gedragsverandering van die ene agent of ambtenaar maakt een verschil op straat- of wijkniveau. Maar op grotere schaal leiden die individuele gedragsveranderingen tot een systeem- en cultuurverandering bij politie, justitie en bestuur.

Wat we uiteindelijk graag willen zien, is dat de Congolese overheid deze aanpak gaat overnemen. In andere Afrikaanse landen is de resultaatgerichte financiering van betere gezondheidszorg overheidsbeleid geworden. Dankzij Cordaid. Dat moet ook mogelijk zijn voor de hervorming van politie en justitie. Daar lobbyen we dan ook actief op bij de Congolese overheid, ondersteund door de resultaten die we tot dusver hebben behaald.”

Nog even terug naar het innovatiefonds, dat fonds voor slimme ideeën. Wat was jouw slimme idee?

“We gaan kijken hoe we de prioriteiten van burgers nog bepalender kunnen laten zijn in de hervorming van politie en justitie. Wat willen zíj als het gaat om veiligheid, recht en goed bestuur?

Jongeren, vrouwen, maatschappelijke organisaties gaan we ons programma laten doorlichten. Hun feedback helpt ons om het nog beter te doen. Verder willen we structureel overleg tussen politie, justitie en burgers nog meer bevorderen. Dat vergroot burgerinspraak.

Én we gaan kijken of en hoe we ons werk in Oost-Congo kunnen uitbreiden naar Sierra Leone, een land dat nog steeds herstelt van oorlog en de Ebola-uitbraak, en Noord-Irak, waar de stof van de oorlog tegen IS nog niet is neergedaald. Ik hoop dat dat gaat lukken. Want als Oost-Congo ons iets leert, dan is het dat je ook in grote conflicten dingen voor elkaar kan krijgen.”