Sla het menu over en ga direct naar de content van deze pagina. Sla het menu over en ga direct naar zoeken.
Cordaid EN
Klimaat

Klimaat en ontheemden: een onzichtbare, steeds grotere crisis

Nu het einde van klimaattop COP26 in zicht is, staat klimaatverandering meer dan ooit in de belangstelling. De niet te bedwingen bosbranden, extreme temperaturen en overstromingen, zoals afgelopen zomer ook in Limburg, België en Duitsland, maken duidelijk: nu komt het er echt op aan.

Klimaat ontheemden
Wereldwijd zijn 55 miljoen mensen in eigen land op de vlucht, veelal als gevolg van natuurrampen. Beeld: Paul Jeffrey/ACT Alliance

Klimaatverandering raakt ons allemaal, maar niet iedereen even hard. In veel landen waar Cordaid werkt, is extreem klimaatgeweld geen doemscenario, maar keiharde realiteit.

Bodemuitputting, droogte en wassend water nemen er schrikbarend toe. Miljoenen mensen zoeken naar manieren om dat geweld het hoofd te bieden.

Frontlijn

Mensen in fragiele landen voor wie en met wie we werken dragen het minste bij aan de klimaatcrisis, maar worden er het hardste door getroffen. Op die frontlijn zoeken wij mee naar oorzaken en oplossingen. Want als we niet beter passen op ons gezamenlijke huis, dan kan het ons geen onderdak, voedsel en veiligheid meer bieden.

In landen waar wij werken gebeurt dat al. Hitte- en droogteperiodes zijn er steeds verwoestender. Rijzende zeespiegels en kolkende rivieren zetten dorpen en steden onder water. Temperaturen kruipen boven de 50 graden Celsius. Waterbronnen drogen op, landbouwgrond verzilt, verzandt, verdwijnt. Dat wakkert conflicten aan en hongersnood. Het jaagt miljoenen mensen op de vlucht. Vaak in gebieden waar al oorlog is. Ons werkgebied.

Meer ontheemden dan ooit

Er zijn nog nooit zoveel ontheemden geweest als nu. Het jaarlijkse rapport van het Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC) berekende dat inmiddels 55 miljoen mensen ontheemd zijn geraakt. Twee derde van hen vluchtte als gevolg van natuurrampen, de rest als gevolg van conflicten en geweld.

Tegen 2050 zullen naar schatting 250 miljoen mensen te maken krijgen met gedwongen ontheemding door onder andere overstromingen, aardverschuivingen, branden, droogtes en orkanen. De meest kwetsbare groepen in de samenleving zullen daar nog steeds het meest onder te lijden hebben.

Waar vluchtelingen over de grens zichtbaar zijn, blijven intern ontheemden uit het zicht van camera’s, overheden en hulporganisaties.

In 2019 benoemde VN baas António Guterres een High-Level Panel on Internal Displacement om onderzoek te doen en met aanbevelingen te komen. Deze speciale commissie kwam vorige maand met haar eindrapport, na de inbreng van 60 landen, 40 maatschappelijke organisaties en 300 consultaties met 12.500 ontheemden en mensen die hen opvangen.

Onzichtbare, stille crisis

Een belangrijke conclusie van het rapport was dat deze crisis zich grotendeels onzichtbaar en in stilte afspeelt. Waar vluchtelingen over de grens zichtbaar zijn, blijven intern ontheemden uit het zicht van camera’s, overheden en hulporganisaties. Een onzichtbare crisis die schreeuwt om aandacht, financiële middelen en politieke wil om het op te lossen.

Twee belangrijke aanbevelingen van het rapport richten zich op het aanpakken van de grondoorzaken en risico’s van gedwongen ontheemding, en het verbeteren van de bescherming van en hulp voor de ontheemden en gastgemeenschappen.

Bij de oorzaken en risico’s werd verwezen naar de klimaatdoelstellingen van Parijs. Een opwarming van slechts 1,5°C zou het mondiale zeeniveau tegen 2100 met 0,77 meter doen stijgen, wat een bedreiging vormt voor steden en akker- en weidegronden overal ter wereld.

Het roer moet om

Prognoses op basis van de huidige gegevens voorspellen een wereldwijde temperatuurstijging van 3-4°C tegen 2100. Daarom is het absoluut noodzakelijk het roer om te gooien en te werken aan een beperking van de opwarming van de aarde door middel van koolstofarme veranderingen in land, energie, industrie, gebouwen, vervoer en steden; en door het bevorderen van hernieuwbare energie, groene energie, het herstellen en uitbreiden van bossen, duurzame landbouw en het stoppen van ontbossing en de aantasting van ecosystemen.

Het beschermen en ondersteunen van ontheemden en van de gemeenschappen die hen gastvrij ontvangen, is ook een belangrijke aanbeveling van het rapport. Dat begint bij het bevorderen van weerbaarheid voor de gevolgen van klimaatverandering en steun voor aanpassing van landbouwmethoden en -technieken, zodat de lokale boeren en boerinnen beter zijn voorbereid.

Denk aan duurzaam grondgebruik versnellen en milieuvriendelijke voedselsystemen. Ontheemden moeten ook kunnen rekenen op noodhulp en op bescherming. Vooral vrouwen en meisjes zijn erg kwetsbaar. Waar vluchtelingen zich kunnen beroepen op internationale rechtsbescherming, geldt dit niet voor intern ontheemden. Effectieve bescherming is noodzakelijk.

Richtlijnen bij hulp aan klimaatontheemden

Paus Franciscus heeft zich ook uitgelaten over het lot van klimaatontheemden. In april publiceerde hij een document genaamd Pastorale oriëntaties op klimaatontheemden, met daarin richtlijnen voor bisschoppenconferenties, parochies, religieuze congregaties en katholieke organisaties bij de hulp aan klimaatontheemden.

We bestrijden armoede, onrecht en uitsluiting. Dat is wat we deden, wat we doen en zullen blijven doen. Maar in die strijd is klimaat niet meer weg te denken.

Reageren op de behoeften van mensen die in hun thuisland ontheemd zijn of gedwongen zijn te migreren vanwege klimaat gerelateerde rampen, is “de kern van het zijn van een geloofwaardige en getuigende Kerk, een zorgzame en inclusieve kerkelijke gemeenschap”, aldus het document.

Daarnaast moedigt het document ons aan om de klimaatverandering te bestuderen en om onze levensstijl te veranderen.

De bemoedigende, pastorale woorden van paus Franciscus inspireren ons elke dag in ons werk. Cordaid staat bekend om het werk voor kwetsbaren en verdrukten. We bestrijden armoede, onrecht en uitsluiting. Dat is wat we deden, wat we doen en zullen blijven doen. Maar in die strijd is klimaat niet meer weg te denken. Sterker, het wordt met de dag bepalender.

Dit artikel van Bob van Dillen, migratieadviseur bij Cordaid, verscheen in Groen, de klimaatspecial van het Katholiek Nieuwsblad.

Meer nieuws

Samen naar een duurzame aanpak van schulden

Cordaid ondersteunt sinds 2020 SchuldHulpMaatje, een organisatie met inmiddels 100 locaties in Nederland, opgericht in 2010, met als doel om mensen in schulden preventief te bereiken en te coachen naar een leefsituatie zonder schulden.

Lees meer
Cordaid in Nederland Nederland

Enkeltje Kaboel – Heumensoord

Collega Frank van Lierde bracht een bezoekje aan geëvacueerde collega’s uit Afghanistan. Ze zitten al drie maanden in de noodopvang in Nederland. Hij schreef er een blog over.

Lees meer
Cordaid Afghanistan

Stichting Melania, een eeuw jong

In de jaren ’90 en de ‘nillies’ trokken Stichting Melania en Cordaid samen op in de strijd voor gendergelijkheid. Daarna scheidden onze wegen. Hoe gaat het vandaag met onze oud-huisgenoot?

Lees meer
Cordaid