Sla het menu over en ga direct naar de content van deze pagina. Sla het menu over en ga direct naar zoeken.
Cordaid EN

Henk van Houtum over Europees migratiebeleid en legale migratieroutes

Europees migratiebeleid en legale migratieroutesHenk van Houtum is professor Politieke Geografie en Geopolitiek, en hoofd van het Nijmegen Centre for Border Research dat verbonden is aan de Radboud Universiteit. Ook is hij parttime professor Grensstudies aan de Universiteit van Oost-Finland. Hij is expert op het gebied van Europees grensbeleid en migratie.

Migratie is de laatste jaren een hot topic in de politiek. Als je naar het beleid kijkt, waar moeten wij als maatschappelijke organisaties werk van maken?

‘Als je als maatschappelijke organisatie positieve stappen wil zetten, is het denk ik om te beginnen belangrijk om eerst het discours van het debat zelf te doorgronden. Want taal verraadt een wereldbeeld en voedt beleid. En als je kijkt naar hoe er over migratie wordt gesproken, valt vooral op hoe denigrerend taalgebruik inmiddels volkomen genormaliseerd is in het migratiedebat. Allereerst is er de alom gebruikte watertaal, zoals migratiestromen, instroom, massa-immigratie, tsunami, overspoeld worden, indammen en dijken opwerpen. Maar ook oorlogstaal en criminele metaforen zijn populair, zoals invasie, bestormen en illegalen. En tenslotte zie je ook regelmatig dierlijke analogieën, zoals zwerm, plaag, hordes, en zelfs kakkerlakken. Die verwoording van migratie als stroom, massa of invasie uit zich overigens niet alleen in gesproken of geschreven taal, maar ook in beeldtaal en cartografische taal. We zien vaak dezelfde stereotiepe foto’s van opeengepakte, zielige mensen in kampen of boten, alsof dat kenmerkend is voor migratie ongeacht ons eigen beleid, en grote dikke, rode pijlen op migratiekaarten, alsof migratie een militaire invasie van een vijand is.

Het is niet moeilijk te bedenken dat een vergelijking van mensen van elders met water, geweld, dieren of dikke pijlen een discours is dat dehumaniseert en racisme normaliseert en populariseert. Het maakt het normaal menselijke fenomeen van migratie tot een uitzonderlijke toestand, waarvoor uitzonderlijke wetten zouden moeten worden gemaakt. En het voedt het idee dat migratie a priori een gevaar is voor de normale orde, en de migrant de uitzondering is, de schuldige, een oneigenlijke profiteur. Het is de taal van een abnormale, gewelddadige strijd, waarin alles geoorloofd is. Dat vertaalt zich in de gewelddadige politiek van internering van migranten in onmenselijke kampen. Zelfs het ultieme, het ondenkbare, het bewust laten sterven van mensen op zee, is inmiddels genormaliseerd. Sterker, solidariteit met en noodhulp bieden aan migranten op zee wordt inmiddels zelfs bestraft, zoals in EU-lidstaat Italië. We zijn de beschaving voorbij.

Let wel, meestal gaat het in het negatieve discours alleen maar over een deel van de migratie, namelijk de ongedocumenteerde migratie. Van de overige migratie, die in totaal veel groter is, zoals migranten uit EU-lidstaten, kennismigranten, en studenten hoor je weinig tot niets. Maar waar hebben we het dan over als we praten over ongedocumenteerde mensen en om wie gaat het dan precies? Waar komen ze vandaan? Waarom is het er überhaupt? Wat is de rol van de EU of een lidstaat zelf in het mede creëren van migratie en vluchtelingen? En wat zijn de juridische en morele verplichtingen en verantwoordelijkheden van het aankomstland? Er wordt heel weinig geanalyseerd en uit vrees, onwetendheid of politieke onwil a priori veel afwerend veroordeeld, en dat uit zich in de taal.’

 

“Het visumbeleid is een van de belangrijkste oorzaken van irreguliere migratie, omdat het de legale wegen naar de EU drastisch inperkt.”

 

Wat vind je dan van de terminologie ‘roots of migration’ die nu gepropageerd wordt?

‘Roots of migration.’ Dat is natuurlijk newspeak voor paternalistisch eigenbelang: we moeten hen helpen, zodat ze niet migreren. Alsof mensen geen eigen agency mogen hebben. Andersom, als landen buiten de EU tegen ons zouden zeggen: “We moeten de roots van jullie migratie aanpakken en daarom interveniëren we in jullie politiek en beleid” zou dat toch ook aanmatigend zijn?

Het is respectvoller, dunkt me, om te bezien wat je kan doen aan je eigen beleid, hoe je als EU positief kan bijdragen aan een rechtvaardige en vreedzame wereld. En ook onder ogen durft te zien wat de negatieve gevolgen zijn van het eigen handels- en grensbeleid. Want als je serieus de negatieve grondoorzaken van ongedocumenteerde migratie wil onderzoeken en die wil helpen verminderen, dan moet je ook kijken naar de eigen rol in het helpen veroorzaken en het bestendigen van conflicten en mondiale ongelijkheid waarvan vluchtelingen het gevolg zijn.

En dan moet je natuurlijk ook het eigen grensbeleid, en daarbinnen vooral het visumbeleid onder de loep nemen. Het visumbeleid is een van de belangrijkste oorzaken van irreguliere migratie, omdat het de legale wegen naar de EU drastisch inperkt. Als het over grenzen gaat, gaat de meeste aandacht naar fysieke hekken en muren, maar de papieren grens van het visum is verreweg de hardste grens. Iemand uit de Verenigde Staten bijvoorbeeld heeft geen probleem om te migreren naar de EU, maar iemand uit Syrië, Afghanistan of Soedan kan bijna niet regulier migreren. Burgers uit vooral de minder welvarende en/of moslimlanden worden a priori geweigerd omdat ze afkomstig zijn uit een land op de negatieve Schengen-lijst. Dat is mondiale discriminatie op basis van geboortegrond. Die discriminatie is verboden op grond van artikel 1 van onze Grondwet, en druist ook in tegen de constitutie van de EU en de universele verklaring van de rechten van de mens. Maar het is vigerend beleid aan de Europese grens.

Het is deze discriminatie aan de grens die maakt dat voor veel migranten, en zelfs dus als zij vluchten juist omdat hun land onveilig is, de irreguliere weg, via smokkel, de enige weg is. Hadden ze een visum, dan zouden ze gewoon met het vliegtuig kunnen reizen. En het is die chaotische en ongecontroleerde manier van reizen met bootjes en vrachtauto’s, en beelden van een grote stoet migranten die te voet de grenzen oversteken die mede de paniek over migratie voeden. Die dus zelf in de hand wordt gewerkt.’

Sommige ngo’s hebben de keuze gemaakt om dat narratief iets aan te passen. Zij spreken alleen nog maar over de grondoorzaken van gedwongen migratie. Gedwongen migratie betekent: mensen die migreren door vervolging, conflict, extreme armoede en klimaatverandering. Kortom, politieke, sociale en economische factoren die mensen ertoe dwingen te migreren. Wat vind je van die keuze?

‘Dat is natuurlijk al beter. Maar dan zou nog in die analyse ook de eigen rol van de overheid in de creatie en bestendiging van die ‘grondoorzaken’ moeten worden opgenomen – van zowel de Nederlandse als de Europese regering. Pas dan kan het discours over de zogenaamde grondoorzaken van gedwongen migratie serieus worden genomen.’

 

“Nu trekken we ons vooral autocratisch terug, op ons eigen eilandje achter hoge muren en maken we deals met malafide buren om die muren in stand te houden.”

 

Om welk percentage gaat het bij ongedocumenteerde migratie, vergeleken met migratie in z’n geheel?

‘Al decennia lang is ongeveer 3% van de wereldpopulatie migrant. En van de totale wereldbevolking is minder dan 1% vluchteling. En 15% van die ongeveer 1% gaat naar welvarende gebieden, zoals de VS en de EU. 85% van die 1% wordt opgevangen door lage- en middeninkomenslanden, vaak de buurlanden van het land waaruit gevlucht wordt. Maar die 15% van 1%, wat dan vervolgens ‘’massamigratie’’ wordt genoemd, voedt intussen wel het voornoemde taalgebruik, de beelden en de kaarten met dikke pijlen. En dat voedt weer de emoties waarmee mensen ageren tegen migratie. Tegelijkertijd wordt er gepleit dat we migranten vooral dáár moeten opvangen, in de regio. Maar dat is dus al jaren het beleid.’

Na de deal met Turkije is de instroom van migranten wel drastisch omlaaggegaan. Toont deze deal aan dat het werkt?

‘Het is wetenschappelijk aangetoond dat niet de deal met Turkije hiertoe heeft geleid. De afname kwam vooral omdat de grenzen gesloten werden in de Balkan. Daardoor werden mensen steeds meer teruggedreven. Dit soort malafide bilaterale deals zijn wel illustratief voor het huidige beleid. Dealen met een autocratische regering om zelf de handen schoon te houden is namelijk precies wat vuil beleid definieert.

We maken een dramatische periode mee in de internationale politiek, een zwarte bladzijde in de geschiedenisboeken. De Verenigde Naties zijn opgericht na de oorlog. In 1951 hadden we het baanbrekende Vluchtelingenverdrag. Toen keken we vooruit met elkaar. Nu trekken we ons vooral autocratisch terug, op ons eigen eilandje achter hoge muren en maken we deals met malafide buren om die muren in stand te houden. Dat is een heilloze weg, die juist leidt tot meer smokkel, criminaliteit en geweld. Het gaat zelfs zo ver dat er in Libië, een land zonder regering, milities betaald worden om daar mensen tegen te houden. Er is daar, aan de rand van Europa, slavenhandel. Mede mogelijk gemaakt en gefinancierd door de EU. Een EU die nota bene prat gaat op haar waarden van democratie en rechtsstaat en waarvan de vertegenwoordigers afreizen naar andere landen om te pleiten voor naleving van mensenrechten. Gelukkig heeft de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, Sigrid Kaag, gezegd dat de Libische detentiecentra onmenselijk en onhoudbaar zijn.’

Ze heeft alleen niets gezegd over de deal zelf.

‘Indirect daarmee natuurlijk wel. Want die Libische centra zijn het gevolg van het tegenhouden van migranten. En de mensonterende kampen op de Griekse eilanden, die het gevolg van de Turkije-deal, zijn natuurlijk niet minder beschamend voor de beschaving die de EU pretendeert te zijn, en die staan op Europees grondgebied. Het gebrek aan solidariteit op Europees niveau leidt ertoe dat we voorlopig alleen meer van dit soort bilaterale deals zullen zien. De Europese Unie, als democratische rechtstaat, die vluchtelingen tegenhoudt, tast niet alleen rechtstreeks het recht van vluchtelingen en daarmee de eigen rechtsstaat aan, maar financiert zelfs de schending van haar eigen juridische en morele beginselen door anderen. Deze tunnelvisie leidt niet tot meer resultaat, maar paradoxaal genoeg tot steeds minder grip op de eigen grenzen omdat het grensbeleid mede wordt uitbesteed aan autocratische anderen van wie je chantabel wordt.’

 

“Juist omdat de grenzen nu goeddeels dicht zijn, creëer je zelf enorme druk op de enige overgebleven weg: asiel.”

 

De Europese Unie zit dus op een doodlopende weg. Welke stappen zouden genomen moeten worden?

‘Allereerst normalisering van migratie: accepteer dat migratie een natuurlijk en integraal onderdeel is (geweest) van onze internationale samenleving. Praat niet enkel over migratie als een probleem en in die gewelddadige, dehumaniserende termen. Het is ook een kans, voor zowel de migrant als ook het ontvangende land.

Ten tweede legalisering: creëer legale migratiekanalen voor migranten. Niet alleen omwille van de migrant zelf, maar ook uit rechtsstatelijk eigenbelang want door mensen gewelddadig buiten te houden creëer je meer illegale chaos en schemerzones aan de randen van de samenleving. En uit welbegrepen economisch eigenbelang, want migratie is economisch nodig. Die legale kanalen zijn er nu slechts voor een selectief deel van de migranten, zoals expats, studenten en kennismigranten. Voor andere groepen zijn die kanalen er niet of nauwelijks. En juist omdat de grenzen nu goeddeels dicht zijn, creëer je zelf enorme druk op de enige overgebleven weg: asiel. Waardoor je het ontstaan van een heuse asielindustrie, inclusief irregulariteit en heimelijkheid, faciliteert. En door het ontbreken van legale kanalen verhinder je bovendien circulaire migratie. Waardoor migranten die hier zijn niet meer weg willen. Want ze hebben alles geïnvesteerd om hier te kunnen komen en zullen ze alles op alles zetten om hier te kunnen blijven. Waardoor de groep migranten die op straat en zonder verblijfsvergunning leeft verder groeit.

De absolute ondergrens van legalisering zou wat mij betreft zijn je te houden aan het de mensenrechten en het vluchtelingenverdrag, dus geef vluchtelingen het recht om naar een ander land te vluchten en schakel geen mensenrechten schendende regimes en milities in aan de randen van de EU om dat te verhinderen.

 

“De paradox is, meer openheid en meer legale migratie leiden juist tot meer controle. De huidige politieke weg is doodlopend.”

 

Ten derde: egalisering. Maak de condities voor ieder mens gelijk, ongeacht land van afkomst of land van aankomst in de EU. Wat betreft dat laatste, biedt gelijke condities aan voor asielopvang in de EU en stop de mensonterende race to the bottom tussen lidstaten. Griekenland en Italië voelen zich in de steek gelaten en terecht. En wat betreft afkomst: ook al is het recht op migratie universeel, de werkelijkheid is anders. Nederlanders hebben veel meer mogelijkheden om te migreren dan iemand die geboren is in pakweg Soedan of Syrië, terwijl de nood daar veel hoger is. Dat vergroot de mondiale ongelijkwaardigheid tussen mensen van verschillende nationaliteiten en etniciteiten.

Het migratie-debat wordt nu vooral gevoerd in de termen van nationale rationaliteit (en de impact op de economie en/of de cultuur) versus internationale menselijke hartelijkheid. Ik pleit voor de inclusie van een derde aspect, dat van gelijkwaardigheid. Wat namelijk hard nodig is, is naleving van de morele gelijkheid van mensen, waar dan ook geboren. En daar past een heldere visie bij op het uitbannen van racisme en xenofobie in het debat over migratie.’

Je hebt drie onderwerpen genoemd; normalisering, legalisering en egalisering. Heb je het gevoel dat er in Nederland een kentering op komst is? Of denk je dat dit op een gegeven moment gaat escaleren, omdat het beleid zo funest is?

‘In Voorbij Fort Europa, een nieuwe visie op migratie, het boek dat ik samen met Leo Lucassen schreef, laten we zien hoe het in de afgelopen decennia rap in tempo van kwaad tot erger is gegaan. Er is een gewelddadig grenssysteem ontstaan dat migranten dehumaniseert, de internationale solidariteit uitholt, de xenofobie verder voedt, willens en wetens dodelijk is en de eigen rechtsstaat onderuit schoffelt. Het is auto-immuun beleid. Dus zelfs als je alleen maar denkt in termen van het eigenbelang van het eigen overheidsbeleid, werkt het averechts. De paradox is, meer openheid en meer legale migratie leiden juist tot meer controle. De huidige politieke weg is doodlopend. Voor zowel de migrant als ook de EU zelf.

De wereld van vandaag vraagt om een ander beleidsperspectief en een andere taal. We zijn mondiaal onherroepelijk met elkaar verbonden. Zoals ook het coronavirus nu meer dan eens duidelijk maakt. De migratie van mensen kan dus niet eenzijdig, autarkisch worden benaderd, want migratie gaat per definitie over grenzen heen. Internationale samenwerking is dus geen romantisch wensdenken, maar zou beginpunt van beleid moeten zijn.’

Dit interview is afgenomen binnen het MIND-project. MIND staat voor ‘Migration, Interconnectedness, Development’ en is een driejarig project dat medegefinancierd wordt door de Europese Commissie. In dit project werkt Cordaid samen met 11 Europese Caritas-partners, met als doel bewustwording te creëren onder beleidsmakers en het publiek over de link tussen migratie en ontwikkeling.