Wat kan mensen weer bij elkaar brengen als conflict het onderlinge vertrouwen heeft verwoest? Een ervaring uit Centraal-Mali laat zien dat het antwoord verrassend praktisch kan zijn: zoeken naar gedeelde belangen tussen groepen die door spanningen tegenover elkaar zijn komen te staan. Bijvoorbeeld door samen land en water te beheren, een groentetuin te herstellen of er gezamenlijk een aan te leggen.

‘Het begint met het vinden van gedeelde belangen’

Dit stond centraal in het Cordaid-project Suudu Baaba, wat ‘de grote familie’ betekent in het Fulani. In de regio’s Djenné en Douentza in Mali, waar veel conflicten zijn, bracht het project boeren, veehouders en andere inwoners samen. Zo maakten ze bijvoorbeeld afspraken over het gebruik van land en water.

Souleymane Traoré, die het project namens Cordaid leidde, zegt daarover: ‘Vrede opbouwen kun je niet los zien van de belangen en behoeften van gemeenschappen. Het begint met het vinden van gedeelde belangen.’

Souleymane wijst ook op de grote ongelijkheid binnen traditionele gemeenschappen. ‘Het sociale weefsel was echt verscheurd’, vertelt hij. ‘Mensen zagen elkaar nog wel, maar spraken niet meer met elkaar.’ In sommige dorpen zorgden sociale verhoudingen ervoor dat bepaalde groepen nauwelijks toegang hadden tot economische en sociale kansen.

‘Waarom is het grotere conflict in Centraal-Mali zo sterk gegroeid?’, vraagt Souleymane. ‘Armoede en ongelijkheid vormen een deel van het antwoord. Gewapende groepen konden gebruikmaken van sommige van deze frustraties. Die zaken hangen met elkaar samen.’

Toch worden oplossingen voor deze onderling verbonden problemen vaak los van elkaar aangepakt. ‘Ik had eerder aan projecten gewerkt die óf uitsluitend economisch waren en niet over vrede gingen, óf alleen over vrede’, vervolgt Souleymane. ‘Maar Suudu Baaba combineert die twee. Voor mij was dat echt de eerste keer.’

Land, water en vertrouwen onder druk

Mensen in Djenné en Douentza zijn afhankelijk van dezelfde natuurlijke hulpbronnen, vaak op verschillende momenten in het jaar. Een stuk land kan bijvoorbeeld eerst worden gebruikt voor landbouw en later voor begrazing, terwijl waterpunten gezamenlijk worden gebruikt. Zulke afspraken werken alleen wanneer gemeenschappen duidelijke regels maken en zich daaraan houden.

Door klimaatverandering wordt dat steeds moeilijker. Regenval wordt minder voorspelbaar en weerspatronen veranderen. Veehouders moeten soms eerder terugkeren naar waterbronnen, terwijl boeren hun gewassen nog niet hebben geoogst.

‘Deze kleine conflicten en breuken tussen bevolkingsgroepen zetten gemeenschappen tegenover elkaar’, legt Souleymane uit. ‘Wanneer afspraken niet worden nageleefd, ontstaan conflicten.’

Om deze spanningen aan te pakken, creëerde Suudu Baaba ruimte voor dialoog. Daarbij werkte het project samen met lokale organisaties die zich bezighouden met conflictbemiddeling en het beheer van natuurlijke hulpbronnen.

In 24 dorpen verspreid over vijf gemeenten kwamen boeren, veehouders, vrouwen, jongeren, ontheemden en dorpsleiders samen om te praten over het gebruik van natuurlijke hulpbronnen en over conflicten die dreigden te ontstaan. Maar alleen praten was niet genoeg. Er was ook iets concreets nodig om samen aan te werken.

Groenteteelt als reden om met elkaar in gesprek te gaan

In verschillende gemeenschappen waren gezamenlijke groentetuinen in verval geraakt. Waterpompen waren kapot, hekken waren verdwenen en boeren hadden onvoldoende zaden en meststoffen.

Deze plekken waren veel meer dan alleen grond om groenten te verbouwen. De terreinen waren verdeeld in afzonderlijke percelen en boden mensen uit verschillende huishoudens – vooral vrouwen – toegang tot grond, irrigatie en andere middelen die zij nodig hadden om voedsel te verbouwen en inkomen te verdienen.

Het herstellen van deze productielocaties voorzag daardoor in een directe economische behoefte. Tegelijkertijd ontstond er een gedeeld belang.

Souleymane legt uit: ‘Verschillende groepen hebben belang bij deze plekken voor groenteteelt. Daardoor wordt het een gezamenlijk initiatief. De gesprekken die nodig zijn om ze op te bouwen of te herstellen, helpen vertrouwen te creëren. Ook binnen nomadische gemeenschappen geldt dat sommige familieleden zich ergens vestigen, terwijl anderen met het vee blijven rondtrekken. Iedereen profiteert van deze plekken.’

Mensen die niet meer met elkaar samenwerkten, kregen zo opnieuw een reden om elkaar te ontmoeten. ‘Ze praten weer met elkaar omdat ze een gemeenschappelijk belang hebben: het herstellen of opnieuw opbouwen van de productielocaties.’

Voor Souleymane komt hier economische ontwikkeling samen met vredesopbouw. ‘Je kunt vrede niet los opbouwen van de belangen en behoeften van gemeenschappen. Je moet iets centraal stellen waar iedereen belang bij heeft. Bijvoorbeeld een weg die door iedereen gebruikt kan worden.’

Boeren in een veranderend klimaat

De groentetuinen creëerden niet alleen een gezamenlijk economisch belang. Ze hielpen gemeenschappen ook om zich aan te passen aan een veranderend klimaat. Omdat oogsten die afhankelijk zijn van regen steeds onvoorspelbaarder worden, bood groenteteelt in het droge seizoen een extra bron van voedsel en inkomen.

Het versterken van klimaatbestendigheid ging verder dan alleen de groentetuinen. Gemeenschappen brachten in kaart welke gebieden werden gebruikt voor landbouw, begrazing en bosbouw. Ook identificeerden zij plekken die te maken hadden met erosie, bodemuitputting en verlies van vegetatie.

Boeren leerden technieken zoals zaï: plantkuilen waarin regenwater en organisch materiaal worden opgevangen. Ook leerden zij werken met demi-lunes, halvemaanvormige structuren die het wegstromen van regenwater afremmen. Beide technieken helpen om uitgeputte grond te herstellen en landbouw beter bestand te maken tegen klimaatverandering.

Tekenen van verandering

Na twee jaar waren er bemoedigende signalen dat de relaties tussen gemeenschappen begonnen te veranderen. Zo gaf ongeveer 85% van de deelnemers aan vertrouwen te hebben binnen en tussen gemeenschappen, tegenover 39% aan het begin van het project. Daarnaast zei 89% samen met anderen te hebben gewerkt aan gezamenlijke initiatieven.
De tevredenheid over besluiten rond lokale conflictbemiddeling steeg van 28% naar 91%. Ook het gebruik van klimaatbestendige landbouwtechnieken nam aanzienlijk toe.

Voor Souleymane vertellen de cijfers echter maar een deel van het verhaal. Tijdens de afsluitende bijeenkomst vertelden vrouwen hoe zij zich hadden georganiseerd, nieuwe technieken hadden geleerd en meer inkomsten verdienden. ‘Mensen vertelden over alle voordelen die het project hun had gebracht. Dat raakte me echt’, zegt hij.

De sfeer liet iets zien dat verder ging dan de afzonderlijke activiteiten. ‘Het is alsof het leven langzaam terugkomt en stukje bij beetje opnieuw wordt opgebouwd.’

Tegelijkertijd moeten deze resultaten niet worden overschat. Economische kansen creëren en mensen meer perspectief geven binnen hun gemeenschap kan het conflict niet beëindigen. Maar het kan wel bepaalde kwetsbaarheden verminderen waarvan gewapende groepen gebruikmaken en nieuwe mogelijkheden voor samenwerking creëren.

Volgens Souleymane brengt dit soort werk ‘mensen bij elkaar, geeft het hen middelen om in hun levensonderhoud te voorzien en helpt het hen afstand te nemen van het conflict’.