‘Handen af van het Internationaal Strafhof’, liet Rob Jetten Trump onlangs weten tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York. En terecht. Want het fundament voor wereldvrede, de internationale rechtsorde, staat op het spel. Hier moet je je tegen verzetten. En dat doet Cordaid ook, door te werken aan een wereld in verbondenheid. 

Grote mogendheden die ongestraft hun gang gaan over de hoofden van kleinere landen heen. Dát was, na de gruwel van de Tweede Wereldoorlog, wat we niet meer wilden. Never again. Plus jamais. Nooit meer.   

Om dat te waarborgen werden gemeenschappelijke regels als de Geneefse Conventies en instituties als de Verenigde Naties en, recenter, ook het Internationaal Strafhof in het leven geroepen. Kerndoel van deze internationale rechtsorde is dat niet macht het recht bepaalt, maar dat recht macht begrenst. En dat grensoverschrijdende problemen niet bilateraal, in onderonsjes van de machtigsten, maar multilateraal, in gezamenlijkheid, worden opgelost. 

Historisch dieptepunt 

Die naoorlogse orde wankelt.  

Trumps terugtrekkingsstrategie uit internationale samenwerking is verschroeiend. Amerikaanse internationale noodhulp en ontwikkelingshulp zijn goeddeels stopgezet. Begin dit jaar kondigden de VS, van oudsher een politieke en financiële steunpilaar van de VN, de terugtrekking aan uit 31 VN-entiteiten. Eerder al stapten de VS uit het Klimaatakkoord van Parijs en stopten ze hun bijdrage aan de Mensenrechtenraad. En nu richt hij zijn pijlen op het Internationaal Strafhof in Den Haag. 

‘Deze uitholling van de internationale rechtsorde is een historisch dieptepunt’, meent Paul van den Berg, politiek adviseur van Cordaid en voorzitter van het Breed Mensenrechtenoverleg (BMO). 

Van den Berg zet de gevolgen van Trumps America First-powerplay op een rijtje. ‘Nu de grootste financier fors de kranen dichtdraait, is er dramatisch weinig geld voor humanitaire hulp. De VN krijgen hooguit 10% van de noodhulp voor landen als Afghanistan en Jemen gefinancierd. Het Internationaal Strafhof wordt zowat gecriminaliseerd, wat de wereld op z’n kop is. De Wereldhandelsorganisatie ligt bijna op z’n gat, met dank aan het wispelturige en agressieve handelsbeleid van de VS. En in die chaos steunt Washington wereldwijd antidemocratische en neofascistische krachten, zoals het AfD in Duitsland en Bolsonaro in Brazilië.’

Minder samenwerking, meer wapens 

Slecht voorbeeld doet blijkbaar volgen. Zo daalde de officiële ontwikkelingshulp van de belangrijkste donorlanden wereldwijd in 2025 met 23 procent. Dat is de grootste jaarlijkse daling ooit volgens de OECD. Ook Nederland snoeit historisch hard in ontwikkelingshulp. 

Een veelgehoorde verklaring voor die bezuinigingen is dat er meer geld naar defensie moet gaan. Peter van Sluijs, expert vredesopbouw en conflictpreventie bij Cordaid en coördinator van het Civil Society Platform for Peacebuilding en Statebuilding (CSPPS), twijfelt aan die logica. ‘Vooraf investeren in vredesopbouw en conflictpreventie is veel goedkoper en levert meer op dan achteraf conflicten met wapens beslechten. Laat op z’n minst het een niet ten koste gaan van het ander.’

Met de neergang van het multilateralisme en de uitholling van het internationaal recht komen ook maatschappelijke organisaties en hulpverleners steeds vaker onder vuur te liggen. ‘Nog nooit zijn er wereldwijd zoveel activisten in de bak gegooid’, aldus Van den Berg. ‘En de afgelopen tien jaar is het aantal vermoorde humanitaire hulpverleners meer dan verdrievoudigd. We kennen allemaal de beelden van de gerichte aanvallen op ambulancebroeders in Gaza.’

Niet zo gek dat de Dutch Relief Alliance, waar Cordaid lid van is, Artsen Zonder Grenzen en Unicef, en ook de Adviesraad Internationale Vraagstukken de Nederlandse regering met klem verzoeken de veiligheid van hulpverleners en de bescherming van het Internationaal Humanitair Recht hoger op de agenda te zetten. Kortom: Doe iets aan de structurele normerosie! 

Maatschappelijk middenveld onder grote druk 

Die erosie ziet Van den Berg ook in Nederland: ‘Het demonstratierecht staat ter discussie. Klimaatactivisten worden zonder vorm van proces van hun bed gelicht. Er is een motie aangenomen om Antifa, een antifascistische beweging, op de terroristenlijst te zetten. Aan fundamentele vrijheden en democratische verworvenheden wordt hard gemorreld.’

Ook Van Sluijs, die al decennia wereldwijd samenwerkt met mensenrechtenactivisten en vredesnetwerken, constateert dat maatschappelijk middenveldorganisaties steeds verder in het nauw worden gedreven. ‘De druk op de ketel is enorm. Omdat internationale steun goeddeels wegvalt, zijn er veel die omvallen. Al die hulpverleners en maatschappelijke organisaties in samenlevingen onder druk trekken constant aan de bel, staan paraat om te de-escaleren en lossen vreedzaam kleine conflicten op voordat ze oplaaien. Van Afghanistan tot Mali, van Zuid-Soedan tot Europa. Maar het water staat hen aan de lippen. Het geld is op, spanningen en polarisatie nemen toe en hun manoeuvreerruimte krimpt schrikbarend.’

Absurde spiraal 

Van den Berg schroomt niet om de frontale aanval van ’s werelds machtigste staat op de internationale rechtsorde en het multilateralisme een vrijbrief te noemen voor autoritaire leiders in de rest van de wereld. ‘Als Trump straffeloos z’n gang kan gaan, dan wij ook, zo redeneren ze.’

En zo ontstaat een absurde spiraal: terwijl conflicten oplaaien, breken we conflictoplossende instituties en netwerken af. Terwijl grensoverschrijdende crises en bedreigingen – klimaat, veiligheid, handel, pandemieën en AI – ons boven het hoofd groeien, kiezen landen vol voor eigenbelang, protectionisme en bewapening. Het is als blussen met vuur.  

En nooit meer klinkt plotseling heel ver weg. 

De grote vraag is: wat doen we hiertegen? Van Sluijs en Van den Berg geven, los van elkaar, ongeveer hetzelfde antwoord: tegendruk blijven uitoefenen en allianties smeden. Niet opgeven. 

VN moeten terug naar de kern 

‘Ik was onlangs bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York. Met het zware weer waarin de VN verkeert, dreigen we iets te vergeten. Dat 193 landen in de wereld daar nog steeds samenkomen en geloven in gezamenlijkheid, geeft moed’, aldus Van Sluijs. 

Dat die Verenigde Naties moeten hervormen om de politieke slagkracht niet helemaal te verliezen, staat ook voor Van Sluijs buiten kijf. ‘De rationale van de VN, in 1945 vastgelegd in artikel 1 van het Handvest, staat nog steeds als een huis. Maar het apparaat, zoals het nu is opgetuigd, is te versnipperd en heeft daardoor te weinig focus.’

Van den Berg spreekt van een ‘gigantische, opgetuigde kerstboom’. En inderdaad, de VN omvatten inmiddels honderden onderdelen en organen, allemaal uit de kluiten gewassen instituties. Dat maakt het duur en moeilijk bestuurbaar.  

‘Institutionele belangen overwoekeren de kerndoelen van de VN. Wat dat betreft zouden ze een voorbeeld kunnen nemen aan Cordaid. Ook wij zaten en zitten in financieel zwaar weer. Met een kleiner, gedecentraliseerd apparaat zetten we de tering naar de nering en houden onze missie overeind. Een pijnlijke reorganisatie, die ons wel toekomstbestendiger maakt. We werken gerichter, met minder middelen en met partners in het veld die meer dan ooit het voortouw nemen.’

Vetorecht houdt de wereld gevangen 

Terug naar de oorsprong dus. Focus, zoals Van Sluijs zegt. Artikel 1 van het VN-Handvest leest inderdaad als een manifest voor onze tijd: internationale vrede en veiligheid handhaven, geschillen vreedzaam oplossen; betrekkingen onderhouden op basis van gelijke rechten en zelfbeschikkingsrecht; economische en humanitaire vraagstukken gezamenlijk aanpakken.  

De grootste weeffout in dit Handvest voor wereldvrede is het vetorecht van de permanente leden van de Veiligheidsraad. ‘Veel lidstaten vinden hervorming van dat vetorecht, of op z’n minst meer terughoudendheid in het gebruik ervan, noodzakelijk voor de toekomst van de VN. Ik ook’, aldus Van Sluijs.   

Van den Berg helpt hem uit die droom: ‘Daar wordt al decennialang om geroepen. Maar het gaat niet gebeuren.’  Sterker nog, wat veto’s betreft, waren 2024 en 2025 topjaren. Hoe meer de wereld verscheurd raakt, hoe gretiger de grootste machten het vetorecht gebruiken om de scheuren te vergroten.  

Hoe kom je uit die Catch-22? Partnerschappen aangaan, investeren in internationale dialoog. De stem laten doorklinken in de hoogste politieke fora, niet van de machtigen met hun breekijzers, maar van hen die in al die brandhaarden en crisisgebieden weerwerk bieden tegen onrecht, uitsluiting en agressie.  

Alle hens aan dek 

‘Dat is precies wat CSPPS doet, in dialoog met lidstaten, inclusief fragiele en door conflict getroffen landen. Dat blijven doen is al een vorm van verzet tegen de ondermijning van de internationale rechtsorde’, vindt Van Sluijs. 

Dat het effect heeft, is voor Van Sluijs evident. ‘Anders zou ik dit werk niet doen. Elke daad voor vrede en rechtvaardigheid heeft impact. Voor die ene mensenrechtenverdediger die zich beter beschermd weet, voor een gemeenschap, een land.’

Ook Van den Berg, als lobbyist vaak te vinden in politiek Den Haag, is strijdbaar. ‘Het is onze plicht als Cordaid om ons krachtig uit te spreken tegen radicaal-rechtse autoritaire krachten. De Paus doet het, en onze netwerken Caritas, CIDSE en Act Alliance doen het ook. Samen hebben we gewicht. Zeker omdat we zij aan zij staan met gemeenschappen en hulpverleners aan de frontlinie in letterlijk honderden uithoeken van de wereld. We spreken met één stem.’

Dat Cordaid geen activistische club is zoals Milieudefensie, Greenpeace of Extinction Rebellion, betekent voor Van den Berg allerminst dat wij ons niet radicaal moeten verzetten. ‘We hebben te maken met massive opponents die frontaal de fundamenten aanvallen voor een leefbare en vreedzame wereld. Je daartegen verzetten gaat alleen met alle hens aan dek en een veelkleurig maatschappelijk middenveld. Met clubs die binnen de kaders van de wet flink tegen de schenen schoppen, tot clubs die, zoals wij, vooral dialoog en samenwerking nastreven, en alles wat daartussen zit. Anders redden we het niet.’

Niet opgeven 

Tegendruk dus. Coalities smeden met de willing. Zoals Carney, de premier van Canada, die, met de hete adem van Trump in zijn nek, oproept tot een krachtenbundeling van middelgrote naties die blijven geloven én strijden voor democratie. Blijven geloven in de EU. Kracht putten uit de speech van Rob Jetten in New York, waarin hij Trump, zonder zijn naam te noemen, een duidelijke boodschap meegaf: handen af van het Internationaal Strafhof en al die andere instituties die de internationale rechtsorde beschermen.  

Doorgaan, schouder aan schouder, hoeveel riemen ons ook resten om te roeien. Met het Breed Mensenrechtenoverleg, CSPPS, Cordaid en al die medestanders. Blijven optrekken met die duizenden hulpverleners, verpleegsters, klimaatactivisten, boeren, mensenrechtenverdedigers, maatschappelijk werkers en vrijwilligers die de wereld leefbaar en open houden. 

Dit artikel is geschreven door Cordaid-redacteur Frank van Lierde.